Spis treści
Upadłość konsumencka małżonków to temat, który budzi szczególnie dużo pytań, bo skutki ogłoszenia upadłości przez jednego z małżonków nie dotykają wyłącznie jego samego. Majątek wspólny, kredyty zaciągnięte razem, mieszkanie kupione w trakcie małżeństwa, wszystko to staje się przedmiotem postępowania upadłościowego. Zanim złożysz wniosek lub zanim zrobi to Twój współmałżonek, warto wiedzieć, czego się spodziewać.
Ogłoszenie upadłości przez jednego małżonka uruchamia trzy skutki, które trzeba znać, zanim złożysz wniosek. Powstaje rozdzielność majątkowa, majątek wspólny w całości wchodzi do masy upadłości, a wspólne długi nadal obciążają drugiego małżonka. Jego udział w majątku wspólnym nie przepada, ale może go dochodzić wyłącznie jako wierzytelności zgłoszonej syndykowi.
Jak upadłość jednego małżonka wpływa na wspólność majątkową?
Ogłoszenie upadłości przez jednego z małżonków wywołuje daleko idące skutki w sferze majątkowej obojga. Prawo upadłościowe ingeruje w ustrój majątkowy małżeński w sposób automatyczny, bez konieczności podejmowania jakichkolwiek dodatkowych czynności przez małżonków czy sąd.
Ustanie wspólności majątkowej z dniem ogłoszenia upadłości
Z dniem ogłoszenia upadłości jednego z małżonków między małżonkami z mocy prawa powstaje rozdzielność majątkowa. Wspólność ustawowa, jeśli wcześniej obowiązywała, ustaje automatycznie. Nie jest do tego potrzebna umowa małżeńska ani orzeczenie sądu.
Skutek jest natychmiastowy i nie działa wstecz. Rozdzielność powstaje z chwilą ogłoszenia upadłości, a nie z chwilą złożenia wniosku. Od tej daty każdy z małżonków nabywa i dysponuje wyłącznie własnym majątkiem osobistym. Majątek wspólny zgromadzony przed ogłoszeniem upadłości wchodzi jednak do masy upadłości w całości i to jest kluczowy skutek, który najczęściej zaskakuje małżonków.
Co dzieje się z majątkiem nabytym po ogłoszeniu upadłości?
Majątek nabyty przez upadłego po dacie ogłoszenia upadłości wchodzi do masy upadłości, ale już wyłącznie jako jego majątek osobisty, a nie jako majątek wspólny. Wspólność ustała, więc małżonek niebędący upadłym nabywa swój majątek samodzielnie i nie jest on objęty postępowaniem.
Wyjątek stanowi sytuacja, gdy upadły nabywa majątek wskutek dziedziczenia lub darowizny. Te składniki co do zasady również wchodzą do masy upadłości, o ile do nabycia doszło w trakcie postępowania.
Co wchodzi do masy upadłości przy wspólności majątkowej?
Masa upadłości obejmuje cały majątek należący do upadłego w chwili ogłoszenia upadłości oraz nabyty przez niego w toku postępowania. Przy wspólności majątkowej zakres masy upadłości jest jednak szerszy, niż spodziewa się większość małżonków.
Majątek wspólny a majątek osobisty - jak syndyk dokonuje podziału?
Z chwilą ogłoszenia upadłości majątek wspólny małżonków wchodzi do masy upadłości w całości, a jego podział jest niedopuszczalny. Małżonek niebędący upadłym nie traci swojego udziału, ale nie może nim swobodnie dysponować w toku postępowania. Przysługuje mu roszczenie o zwrot wartości jego udziału w majątku wspólnym, które jest zaspokajane z masy upadłości, jednak dopiero po zlikwidowaniu składników majątkowych i podziale funduszy.
Syndyk nie dzieli fizycznie majątku wspólnego między małżonków przed sprzedażą. Sprzedaje składniki majątkowe, a uzyskane środki trafiają do masy upadłości. Małżonek upadłego zgłasza syndykowi swoje roszczenie z tytułu udziału w majątku wspólnym i jest zaspokajany na zasadach przewidzianych prawem upadłościowym. Co do zasady udziały małżonków są równe, więc zgłoszona wierzytelność odpowiada połowie wartości majątku wspólnego.
Majątek osobisty małżonka niebędącego upadłym, czyli składniki nabyte przed zawarciem małżeństwa, otrzymane w drodze darowizny lub dziedziczenia albo należące do niego na podstawie innych tytułów, pozostaje poza masą upadłości, bo istnieją składniki majątku, których syndyk zająć nie może, i majątek osobisty współmałżonka jest jednym z nich. Kluczowe bywa właściwe udokumentowanie, co stanowi majątek osobisty małżonka, a co majątek wspólny, bo to syndyk dokonuje oceny, a jego ustalenia mogą być kwestionowane.
Czy małżonek może stracić mieszkanie przez upadłość współmałżonka?
To pytanie zadaje sobie większość małżonków stojących przed perspektywą upadłości partnera. Odpowiedź jest niekomfortowa. Tak, mieszkanie stanowiące majątek wspólny może zostać sprzedane przez syndyka, nawet jeśli małżonek niebędący upadłym nie ma żadnych długów.
Kiedy syndyk może sprzedać nieruchomość stanowiącą majątek wspólny?
Nieruchomość stanowiąca majątek wspólny wchodzi do masy upadłości w całości. Syndyk może ją sprzedać, a uzyskane środki rozliczyć. Część odpowiadającą udziałowi małżonka niebędącego upadłym wypłaca się temu małżonkowi lub zalicza na poczet jego roszczenia wobec masy, a pozostała część służy zaspokojeniu wierzycieli upadłego.
Ustawa przewiduje pewną ochronę mieszkaniową, ale kierowaną przede wszystkim do samego upadłego. Jeżeli w skład masy wchodzi lokal albo dom, w którym upadły zamieszkuje, a konieczne jest zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych jego oraz osób pozostających na jego utrzymaniu, to na wniosek upadłego z sumy uzyskanej ze sprzedaży wydziela się kwotę odpowiadającą przeciętnemu czynszowi najmu w tej samej lub sąsiedniej miejscowości za okres od jednego roku do dwóch lat. To ochrona ograniczona, przyznawana na wniosek i co do zasady po sprzedaży, która nie gwarantuje zachowania nieruchomości.
Jeśli nieruchomość jest obciążona hipoteką, na przykład z tytułu kredytu hipotecznego zaciągniętego wspólnie przez małżonków, wierzyciel hipoteczny jest zaspokajany w pierwszej kolejności ze środków uzyskanych ze sprzedaży. Dopiero z tego, co zostanie po jego zaspokojeniu, rozliczany jest udział małżonka niebędącego upadłym oraz pozostali wierzyciele.
Upadłość a intercyza. Czy rozdzielność majątkowa chroni małżonka?
Intercyza, czyli umowa majątkowa małżeńska ustanawiająca rozdzielność, może skutecznie chronić majątek małżonka niebędącego upadłym, ale tylko pod pewnymi warunkami. Prawo upadłościowe zawiera przepisy, które ograniczają skuteczność intercyzy ustanowionej w nieodpowiednim momencie.
Intercyza ustanowiona przed upadłością - kiedy jest skuteczna?
Intercyza jest skuteczna wobec masy upadłości, jeśli została zawarta co najmniej dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Jeśli ten warunek jest spełniony, majątek małżonka niebędącego upadłym pozostaje poza masą i syndyk nie może do niego sięgnąć.
Gdy rozdzielność powstała wcześniej niż dwa lata przed złożeniem wniosku, a małżonkowie rzeczywiście prowadzili od tego czasu odrębne majątki, ochrona intercyzy jest pełna. Ważne, żeby była należycie udokumentowana, zawarta w formie aktu notarialnego i ujawniona w stosownych rejestrach tam, gdzie jest to wymagane. Nieco inaczej wyglądają terminy przy rozdzielności ustanowionej orzeczeniem sądu, gdzie granicą jest co do zasady rok przed złożeniem wniosku, chyba że pozew złożono co najmniej dwa lata wcześniej.
Intercyza ustanowiona w trakcie narastania długów - ryzyko zaskarżenia
Intercyza zawarta w ciągu dwóch lat przed złożeniem wniosku o upadłość jest bezskuteczna wobec masy upadłości z mocy prawa. Syndyk traktuje ją jako niebyłą i do majątku, który formalnie stał się majątkiem osobistym małżonka na jej podstawie, sięga jak do majątku wspólnego.
Nawet intercyza zawarta wcześniej niż dwa lata przed złożeniem wniosku może zostać zaskarżona przez syndyka, jeśli zostanie wykazane, że jej zawarcie było czynnością dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli, na podstawie przepisów o bezskuteczności czynności prawnych upadłego oraz skargi pauliańskiej, którą wierzyciele chronią się przed wyprowadzaniem majątku. Syndyk może wystąpić z takim żądaniem, jeśli uzna, że intercyza służyła ukryciu majątku przed wierzycielami, a nie była wyrazem rzeczywistych relacji majątkowych małżonków.
Wspólne długi małżonków a upadłość - kto za nie odpowiada?
Kredyty i pożyczki zaciągnięte wspólnie przez małżonków rodzą solidarną odpowiedzialność obojga. Upadłość jednego z małżonków nie zwalnia drugiego z tej odpowiedzialności, a wierzyciel może nadal dochodzić całości długu od małżonka niebędącego upadłym.
Mechanizm jest następujący. Wierzytelność wspólna jest zgłaszana do postępowania upadłościowego i zaspokajana w jego toku, ale wyłącznie w zakresie odpowiedzialności upadłego. Małżonek niebędący upadłym pozostaje dłużnikiem solidarnym i po zakończeniu upadłości wierzyciel może żądać od niego spłaty tej części, której nie udało się odzyskać z masy upadłości.
Oznacza to, że jeśli oboje małżonkowie mają wspólne kredyty, a tylko jedno z nich ogłasza upadłość, drugie nadal ponosi pełną odpowiedzialność za te zobowiązania. W takiej sytuacji warto rozważyć, czy ogłoszenie upadłości przez oboje małżonków nie byłoby korzystniejsze, o czym więcej w następnej sekcji.
Czy oboje małżonkowie mogą ogłosić upadłość jednocześnie?
Tak. Każdy z małżonków może złożyć odrębny wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej, a sąd może prowadzić oba postępowania równolegle. Nie ma przepisu, który wymagałby łączenia tych postępowań ani który zakazywałby jednoczesnego ogłoszenia upadłości przez oboje małżonków.
Połączenie postępowań obojga małżonków bywa rozważane, gdy większość długów jest wspólna, bo może uprościć procedurę i obniżyć koszty. Sąd może zarządzić łączne rozpoznanie spraw, jeśli uzna to za celowe.
Każde z małżonków przechodzi przez własne postępowanie, własny plan spłaty i własne orzeczenie o umorzeniu zobowiązań. Skutki upadłości, w tym umorzenie długów, dotyczą wyłącznie upadłego małżonka. Warto w takiej sytuacji skonsultować się z prawnikiem zajmującym się upadłością konsumencką, który oceni, czy wspólne czy osobne postępowania są w danym przypadku korzystniejsze.
FAQ - NAJCZĘŚCIEJ ZADAWANE PYTANIA
Czy małżonek upadłego traci swoje konto bankowe?
Rachunek prowadzony wyłącznie na imię małżonka niebędącego upadłym, na którym gromadzi on wyłącznie własne środki, nie wchodzi do masy upadłości i syndyk nie może go zająć. Problem pojawia się przy rachunkach wspólnych, bo środki na nich stanowią element majątku wspólnego i wchodzą do masy. Małżonek niebędący upadłym powinien jak najszybciej po ogłoszeniu upadłości zadbać o wyodrębnienie swoich środków na osobnym rachunku.
Co dzieje się z kredytem wspólnym po upadłości jednego małżonka?
Kredyt zaciągnięty wspólnie przez małżonków nie wygasa wskutek upadłości jednego z nich. Wierzytelność banku jest zgłaszana do postępowania i zaspokajana z masy upadłości w możliwym zakresie, ale małżonek niebędący upadłym pozostaje dłużnikiem solidarnym i bank może żądać od niego spłaty całości pozostałego zadłużenia. Umorzenie długu dotyczy wyłącznie upadłego i nie rozciąga się automatycznie na współdłużnika. Przy kredycie hipotecznym dochodzi dodatkowo pierwszeństwo banku jako wierzyciela hipotecznego, który zaspokaja się ze środków ze sprzedaży nieruchomości przed pozostałymi wierzycielami.
Czy darowizna przed upadłością chroni majątek małżonka?
Niekoniecznie, a podejmowanie takich działań jest obarczone poważnym ryzykiem. Darowizny dokonane w okresie roku przed dniem złożenia wniosku o upadłość są co do zasady bezskuteczne wobec masy upadłości z mocy prawa, niezależnie od tego, kto był obdarowanym. Niezależnie od tego syndyk dysponuje dalej idącymi instrumentami, w tym skargą pauliańską znaną z prawa cywilnego, która pozwala sięgać po czynności dokonane znacznie wcześniej. Darowizna składników majątkowych na rzecz małżonka tuż przed złożeniem wniosku o upadłość konsumencką jest jednym z pierwszych działań, które syndyk weryfikuje. Jeśli zaskarżenie okaże się skuteczne, darowany majątek wraca do masy upadłości.